Het tumult op het wereldtoneel doet de 61ste editie van de kunstmanifestatie op haar grondvesten schudden. Er wordt geschreeuwd, gepleit, gecanceld, gestaakt en afgehaakt. Binnen de muren van de centrale expositie In Minor Keys klinkt bijna weldadig de kracht van zachte klanken.
Tekst: Eline Crijns
Golven van protest klotsen tegen de Venetiaanse kades van de toch al bekritiseerde kunstbiënnale die met haar archaïsche landenpaviljoens de voornamelijk Westerse wereldorde van weleer representeert, zo luidt de kritiek. Deze nationalistische opzet heeft tot gevolg dat de conflicten op het wereldtoneel keihard binnen denderen. Want waarom mogen Israël en Rusland meedoen? ‘No artwashing genocide’, klinkt het van alle kanten. Er zijn felle demonstraties en ook de kunstwereld doet mee: verschillende paviljoens staken een dag, de jury die traditioneel de Gouden Leeuw uitreikt, treedt en masse af en landen trekken zich terug uit de inderhaast opgetuigde, competitie voor publieksprijzen.
Midden in het rumoer staat een fort. Het Nederlandse paviljoen is hermetisch afgesloten; de ramen van Rietveld zijn afgedekt met rolluiken die door stalen steunberen op de plaats worden gehouden. Alleen op het hele uur worden kunstliefhebbers toegelaten, op voorwaarde dat ze zich overgeven aan vijfentwintig minuten opsluiting. Zodra de performance bedacht door kunstenaar Dries Verhoeven en curator Rieke Vos begint, dalen de rolluiken van The Fortress neer. Binnen is het leeg, op enkele houten krukjes en rondslingerende edities van Biënnale catalogi na. En stil. En steeds donkerder. En spannend, want wat gaat de vrouw die zich uit het publiek heeft losgemaakt, doen? De dramaturgie stelt je op de proef en daarbij komt de opsluiting en de duisternis. ‘Stay with the trouble’, noemen Verhoeven en Vos hun setting die ongemak oproept. Ik vraag me af of ik had willen ontsnappen als dat mogelijk was geweest, want de rauwe keelklanken zijn niet mals en het is onvoorspelbaar wanneer de vrouw weer losbarst. En wat te denken van wat ze ons toewerpt. Veel woorden hebben Verhoeven en Vos niet nodig: ‘Help – Help yourself – Rage – Engage – Enjoy – Enjoy yourself – Paint – Paint fucking flowers – A landscape’ Overal kun je een uitroepteken achter zetten, woorden die nagalmen als het daglicht weer binnendruppelt. Waarom loop ik na afloop door de lege whitecube op zoek naar wat er veranderd is, hoewel de lege ruimte met scheuren in de muren en vochtplekken aan het plafond ogenschijnlijk dezelfde is?
Urine
Het verreweg meest gehypete paviljoen met de langste rijen is dat van Oostenrijk. Ook hier wordt een krachtige performance neergezet door vrouwen. Kunstenaar Florentina Holzinger zwaait de scepter over een team dat naakt is op hun veiligheidsgordel na. Die bescherming hebben ze hard nodig wanneer ze hun capriolen uithalen: hangend aan een metershoge windvaan, scheurend op een jetski en wanneer een van hen op het hele uur als een menselijke klepel ondersteboven de klok luidt die voor het paviljoen hangt. Het is de noodklok van Seaworld Venice dat draait om het vervuilde ecosysteem van water en de stijging ervan. De performances vinden plaats in een gesloten watercircuit dat gevoed wordt met de gezuiverde urine van de bezoekers. In dubio of je in de lange rij zal gaan staan? Twijfel niet en combineer je bezoek met een toiletbeurt in het paviljoen, naast de dame in de watertank.
In Minor Keys
Met haar uitnodigende woorden ‘Take a deep breath | Exhale | Drop your shoulders | Close your eyes’, leidt curator Koyo Kouoh bezoekers de centrale expositie In Minor Keys binnen. Zelf heeft ze haar expositie nooit kunnen ervaren, omdat ze onverwacht overleed aan de vooravond ervan. Kouoh: ‘The minor keys refuse orchestral bombast and goose-step military marches and come alive in the quiet tones, the lower frequencies, the hums, the consolations of poetry, all portals of improvisation to the elsewhere and the otherwise.’ Een verademing na de commotie buiten, alsof Kouoh voorvoelde dat een andere toonsoort ook nodig is. Die begint al bij de Biënnale entree die Otobong Nkanga omtoverde tot een oase van rust. Binnen ontvouwen zeven glazen bloemen zich voor een wand vullende ode aan Koyo Kouoh en Toni Morrison, de eerste zwarte vrouw die de Nobelprijs voor literatuur won en de eerste Afrikaanse vrouw die de Biënnale cureerde, aldus kunstenaar Maria Magdalena Campos-Pons. Fijnzinnig kosmisch is de installatie van Wangechi Mutu met onder meer een kinetische sculptuur waar mensenhaar zachtjes cirkels trekt in sporen van koffie (Sweeper, 2023). In de Arsenale is haar pontificale bronzen sculptuur van een hybride watervrouw neergestreken. SimbiSiren (2026) is onderdeel van een serie watersculpturen over Afrikaans feministisch verzet en herstel. Een van de hoogtepunten van de centrale expositie is het werk van de in Nederland woonachtige Zuid-Afrikaanse Buhlebezwe Siwani. Zanenkosi (2022) en Ilifa lakhe (2022) zijn twee sculpturen met ingetogen poses van zwangere vrouwen. Hun ronde vormen tonen de zwangerschap waarin ze helemaal op lijken te gaan. Siwani gebruikte de diepgroene huishoudzeep die kenmerkend is voor Afrikaanse gezinnen met lage inkomens om haar vrouwfiguren te vervaardigen in een positie en materiaal die zowel alledaags zijn als zeldzaam in de kunst. De klanken van haar video-installatie Amagugu (2022) zijn heerlijk om even bij te genieten, terwijl je kijkt naar het tableau vivant van Siwani en haar medespeelsters getooid met boeketten van protea en strelitzia en body positivity ineens geen modekreet meer is, maar een levenswijsheid.
Vrouwend(r)aadkracht
Met deze Biënnale verweven zijn de alomtegenwoordige krachten van vrouwen. En ze grijpen daarbij naar andere middelen dan de wapens die het politieke discours bepalen. Met roze bivakmutsen en roze rook legde Pussy Riot het Russische paviljoen plat, met rauwe keelklanken kerft de Nederlandse performance haar boodschap over de rol van kunst in de actualiteit, de Oostenrijkse vrouwen pakken de mondiale populariteitsprijs en curator Koyo Kouoh brengt een sterk palet van veelal vrouwelijke kunstenaars uit het mondiale zuiden naar de lagune van Venetië. Tot slot: de met verve gesteunde Oekraïners en Palestijnen laten ook zelf van zich horen. Oekraïne bracht haar door de oorlog verbannen Origami Deer (2019) van kunstenares Zhanna Kadyrovain in veiligheid en filmde de reis; de sculptuur wacht ongeduldig op een vrachtwagen in de Giardini tot ze weer veilig naar de Donbas terug kan. De Palestijnen hebben nog altijd geen eigen paviljoen. In Palazzo Mora tonen Palestijnse vrouwen Gaza – No Words – See the Exhibit met daarin tatreez wandkleden waarin ze draad voor draad de verwoesting van Gaza documenteren, onderdeel van het Palestine History Tapestry project. Als u dan toch door de steegjes dwaalt, mis dan niet de, door Zuid-Afrika vanwege Gaza gecancelde, bijdrage van Gabrielle Goliath. In de Chiesa di Sant’Antonin weerklinken haar Elegy, rituele klaagzangen van rouw. Niet zonder reden.
Biënnale Arte Venetië – 9 mei tot 22 november 2026 – labiennale.org/en