De mens in al zijn veelsoortigheid en gedragingen mag er zijn wat de kunstenaars op de 59e Biënnale van Venetië betreft. Alle seksen worden gevierd; er wordt gedanst, gezongen, gevreeën en gespeeld door mensen van over de hele wereld. Een verrijzenis uit de pandemie wellicht, maar oorlog, migratie- en klimaatproblematiek zijn onverminderd aanwezig.
Verwonderen, verlustigen, irriteren, reflecteren, spiegelen… Wat niet in dit rijtje thuishoort is onverschilligheid of onbeduidendheid. Want in welk paviljoen van de internationale kunsttentoonstelling je als bezoeker ook binnenloopt, er gebeurt iets met je. De kunstenaars en curatoren trekken alles uit de kast om de zintuigen en harten van de kunstkijker te beroeren. In veel gevallen met werk dat speciaal voor de Biënnale gecreëerd is.
Er zijn 82 landen met paviljoens, zowel in de Giardini en de Arsenale, de twee locaties waar de Biënnale van Venetië traditioneel plaatsvindt, als verspreid over de stad. Het is heerlijk om onvoorbereid binnen te wandelen – of je in de rij te verheugen – en je te laten overrompelen. Door donker en mysterieuze geluiden (Japan), een op het oog volkomen leeg paviljoen (Duitsland, Spanje), verschrikkelijke herrie (Australië) of duisternis doorkruist met opflakkerend oranje laserlicht (Zwitserland). Denemarken is ronduit griezelig en in het Servische paviljoen kun je kalm langs de zee wandelen. Urgent zijn Polen over de Roma-cultuur, het Noord-Europese paviljoen over het onderdrukte Samivolk en uiteraard de aanwezigheid van Oekraïne. Elk landenpaviljoen ademt zijn eigen sfeer en geeft je energie, brengt je van je stuk of zet je aan het denken. Werk is er in alle soorten en maten. Opvallend is de veelheid aan videokunst.
De oorlog is zwijgend aanwezig. Het groene Russische paviljoen staat deze editie gesloten langs de zijlijn van de Giardini. In het midden van het park torent een stapel zandzakken boven de hoofden van de bezoekers uit als symbool van de ter bescherming ingepakte standbeelden en monumenten in Oekraïne.
The Milk of Dreams
Naast de door landen zelf ingevulde paviljoens maakt de Biënnale Arte een hoofdtentoonstelling waarvoor wereldwijd 213 kunstenaars uit 58 landen geïnviteerd zijn. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er meer vrouwelijke dan mannelijke kunstenaars geselecteerd. Curator Cecilia Alemani stelde zich bij de samenstelling de vraag: hoe is de definitie van het mens-zijn aan het veranderen? Bijvoorbeeld onder invloed van technologie of onze verhouding tot de aarde en klimaatverandering. Alemani liet zich inspireren door het boek The Milk of Dreams van Leonora Carrington (1917-2011) over een magische wereld vol mogelijkheden waarin iedereen kan transformeren in iets of iemand anders.
Aan de kundige hand van de curator stuit je dwalend door de zalen van de Giardini en Arsenale op de imposante olifant van Katharina Fritsch (die dit jaar een Gouden Leeuw won voor haar hele oeuvre), vervreemdende sculpturen van Andra Ursuta, de op jumpsuits geïnspireerde installatie van Sara Enrico en de ontroerende en vervreemdende moeder-dochter fotoserie van de Poolse Aneta Grzeszykowska. Het grote, zwarte vrouwbeeld van de Amerikaanse Simone Leigh in de entreezaal van de Arsenale is indrukwekkend, hoopvol en fier. Buiten staat van Leigh een vrouw van goud onbewogen uit te kijken over het water.
Melanie Bonajo
When the body says Yes is de passende en pakkende titel van de Nederlandse inzending. In de film van Melanie Bonajo gidst de kunstenaar de kijker door een scala van aanrakingen: kluwen van naakte mensen verkennen elkaars in olie gedrenkte lijven. Ze zijn geblinddoekt. Aanraking als eerste levensbehoefte, stelt Bonajo. De kijkervaring is ongelofelijk intiem en zintuigelijk. Ook omdat de bezoekers zelf liggen of zitten op een vloer die bestaat uit golvende, gekleurde, rubberen kussens. Plaats van handeling is een sfeervolle, voormalige kerk, de Chiesetta della Misericordia, in de Venetiaanse wijk Cannaregio. Nederland leende haar paviljoen in de Giardini voor deze editie uit aan Estland.
Niet te missen
• De paviljoens van Engeland (prijs voor beste paviljoen), Frankrijk, België, Singapore en Roemenië en de hoofdtentoonstelling The Milk of Dreams
• De speciale expositie THIS IS UKRAINE: DEFENDING FREEDOM, met werk van Oekraïense kunstenaars ondersteund met werk door JR, Abramovic, Hirst, Eliasson en Murakami (in de wijk Cannaregio tot 7 augustus 2022)
• Overzichtstentoonstellingen van Anish Kapoor (in Gallerie Accademia en Palazzo Manfrin tot 9 oktober 2022) en Marlène Dumas (in Palazzo Grassi tot 8 januari 2023)
Biënnale Venetië 23 april t/m 22 november 2022